Idioms and sayings
Expressions whose meaning or use belongs to the whole phrase. Each entry links to its source evidence and component words.
Idioms
- abidez alırğa — perform ablution
- abirekge çığarğa — become an outlaw
- abustolnu al ayı — November
- abustolnu art ayı — December
- aç açıwu burununa çabarğa — cross with hunger
- aç kirirge — famine sets in
- aç qaraŋı — on an empty stomach
- açı jarasına tuz quyarğa — rub salt in
- açı söleşirge — speak harshly
- açıq jürekli — open-hearted
- açıq maŋılaylı — open-hearted
- açıq qollu — generous
- açıwdan jarırğa — provoke, needle
- açıwdan küerge — seethe with anger
- açıwu başına çabarğa — fly into a rage
- açıwun alırğa — vent anger unfairly
- açıwun çığarırğa — make someone angry
- adam aşawçu — vile person
- adam ayağı basmağan — uninhabited place
- adam ayağı tınarğa — midnight falls
- adam aythanŋa qaramazğa — ignore advice
- adam bolurğa — make something of oneself
- adam jarlısı — person without kin
- adam ortası bolğan — in one's prime
- adam öltürmey, qan berirge — suffer for loose talk
- adam qandan toymağan — bloodthirsty brute
- adam qanı bolurğa — become extremely expensive
- adam qanŋa boyalırğa — commit murder
- adam qatında ösmegen — ill-mannered
- adam quranına qoşulurğa — become a good person
- adam suw orununa içerça — strikingly beautiful
- adam suwutur qanı joqdu — kindly, well-liked
- adam tanımazça eterge — beat beyond recognition
- adam tatar zat — foodstuff
- adam temir aşaydı dese, iynandırlıq — utterly truthful
- adam ulu — humankind
- adamdan ayırılırğa — be worn out; become estranged
- adamğa körürge — treat with respect
- adamğa qoşarğa — fit into society; raise well
- adamlanı awuzlarına tüşerge — become gossip fodder
- adamlıqğa tırmaşhan — upright, well-raised
- adamnı eki közünden sora bolmağan joqdu — stocked with everything
- aday güttü — mallow flowers
- adej at kibik — tagging along
- ağaç atha mindirirge — disgrace publicly; carry on a bier; provoke someone
- ağaç jarğan ayıw — powerfully built man
- ağaçdan tüyme tüygen — highly skilled craftsman
- ağı bla qızılı teŋ tögülürge — be strikingly beautiful
- ağırıq atha mindirirge — praise highly
- ahı keterge — be terrified
- ahır da — utterly, completely
- ahır jolğa atlandırırğa — kill someone
- ahır kün — dying day; hour of need
- ahır söz — last will; final plea
- ahırat süek kibik — skin and bones
- ahırat üy — grave
- ahıratda tüber edile — perfectly matched couple
- ahırına jeterge — be at wit's end
- ahşı at kesine qamiçi qoymağança — beyond reproach
- ahşı quwum eterge — augur well
- ahşığa-amanŋa jeterge — come to blows
- ahşını bla amannı bilgen — wise and fair
- ajalı qolundadı — hold someone's life
- ajir ülüş izlerge — seek loose living
- akkasın-bokkasın körgüztürge — give a dressing-down
- al berirge — yield precedence
- al bermezge — vie with each other; not yield
- al burğan — setting to work
- al burun — first of all
- al bururğa — turn one's attention
- al körgeni — first-child celebration; first wedding celebration
- ala-qula bolurğa — turn out blotchy
- ala-qula körürge — see blurrily
- ala-qula oqurğa — read badly
- alay bolğun derça — utterly disgraceful
- alçi kierge — wear hat cocked
- alda kelirge — be highly regarded
- alğa urğan — prime, heyday
- alham aldırmazğa — give no chance
- alibek bla tekeley — at loggerheads
- Allah berdi bişgen aş — unexpected windfall
- Allah körgenden — to tell the truth
- Allah unuthan — godforsaken
- Allah urğan — ill-bred wretch; damn them
- Allah, sen jarat dep — not a single one
- Allahha, adamğa uşamağan — unseemly, improper
- Allahın-adamın tanımazğa — get above oneself
- Allahnı arağa salıb ant eterge — swear by God; to tell the truth
- Allahnı birligin bilgença — know thoroughly
- Allahnı janı awrub — by God's mercy
- Allahnı kününden — every single day
- Allahnı qarasın tanığan — literate in Arabic
- Allahnı qolundabız — fate is not ours
- Allahnı süygen qulu — upright person
- allı aylanırğa — feel resolved; not let up
- allı aylanŋan — in the mood
- allı bla çıpçıq ötmegen — utterly chaste
- allına çabarğa — preempt someone; get in the way
- allına ötmezge — be unsurpassed
- allına qararğa — await someone; meet a traveler
- allına urğan zamanı — prime of youth
- allında ölüsü bolğannı küldürür — hilariously funny
- allından kiyik atlamazğa — be a crack shot
- altı ayaqlı bolsa da — no matter what
- altı hırlı — worthless thing
- altı qıŋır bolub — work oneself ragged
- altıayaq adam — restless wanderer
- altın adam — fine person
- altın ayaqdan aşatırğa — keep in luxury
- altın qollu — skilled craftsman
- amalnı taqalğa jalğab — scrape by
- aman aqıl — deceit, cunning
- aman aqıllı — cunning, sly
- aman awuz açarğa — speak ill omen
- aman awuz açma — speak ill omens
- aman awuzlu — foul-mouthed, ill-wishing
- aman ayaqlı — bringer of misfortune
- aman bet bla qararğa — look askance
- aman betli bolurğa — be disgraced
- aman bla aytırğa — force a confession
- aman bla ızından bolurğa — wish someone ill
- aman duqum — unpleasant person
- aman janlı — predatory beast
- aman jolğa çığarğa — go astray
- aman jolğa tüşerge — go astray
- aman jutun sürürge — take the edge off hunger
- aman jürek tutarğa — bear ill will
- aman körmezge — think well of
- aman közüne joluğayım — I fear no one
- aman kün başın qısarğa — suffer terribly
- aman kün kelirge — meet great misfortune
- aman kün körürge — suffer hardship
- aman künü çığarğa — be worn out
- aman sağatlı bolurğa — suffer terribly
- aman tişli it kibik — vicious bully
- aman tüş a körmegense — looking out for yourself
- aman tüşnü igige joralarğa — put a good face on it
- amanatha hıyanat — betray a trust
- amanladan tierge — catch a cold
- amannı kebinden — with great difficulty
- amanŋa bel baylarğa — give in to idleness
- amanŋa jeterge — be overcome; fall out; what nonsense
- amerikanı açarğa — state the obvious
- amma-jukka eterge — hop on one foot
- ana bawur — maternal relative; dear maternal uncle
- ana qarını — full sibling
- ana sütü awuzundan qurumağan — still a child
- ana sütü bla ant eterge — swear solemnly
- anadan tuwma qımıja bolurğa — stark naked
- anadan tuwma saw bolurğa — perfectly healthy
- anamdan da qımıja tuwğanma — care nothing for wealth
- anası bergenni qusarğa — suffer terribly
- anasın mahtarğa — curse someone out
- anasına jaŋıdan tuwarğa — be overjoyed
- anasından tuwğanlı — in one's whole life
- anasını jırın aytdırırğa — torment someone
- anasını közünden körürge — keep as keepsake
- anasını sütü kibik halaldı — freely given
- anasını zırnayın tartırğa — weep bitterly
- andağılı beri — for ages
- andan qalğa edi başım — not afraid
- andız jamıçı kibik — shaggy-haired
- anı aythanım — what I mean is
- anı tübünde qalmazğa — repay a debt
- anı-munu janlı bolurğa — take someone's side
- ansdan qararğa — treat carelessly
- ant etsem, qarınım awrumaz — honest truth
- ant-qran eterge — swear an oath
- antın bla hantın teŋ aşağan — untrustworthy liar
- antına ölmezge — keep one's word
- antlı teŋ — sworn friend
- appa şoşu, ınna şoşu bolurğa — live in peace
- apsatını jırımıdı — what I say counts
- aq altın — cotton; platinum
- aq atha mindirirge — exalt publicly
- aq da, qara da demezge — say nothing
- aq özden — impoverished noble
- aq saqalı bla — on one's grey beard
- aq söz — verse, poetry
- aq ururğa — turn grey
- aq üy — the White House
- aqdan qara bolmazğa — stand firm; not admit guilt
- aqdan qara tanırğa — become literate
- aqdan, qaradan juq qoşmazğa — say nothing
- aqğa – aq, qarağa qara derge — call a spade a spade
- aqğa qara derge — twist the truth
- aqğan çalqı — skilled craftsman
- aqıl alırğa — make up one's mind
- aqıl bölürge — pay attention
- aqıl tapdırırğa — teach a lesson
- aqıl töbe — very wise
- aqılbalıq bolurğa — come of age
- aqıldan çığarğa — go mad
- aqıldan jartı — half-witted
- aqıldan şaşarğa — go mad
- aqılğa kirirge — resolve to act
- aqılı jetmezge — fail to grasp
- aqılı joqdu — has no intention
- aqılı keterge — be captivated
- aqılın aşarğa — talk foolishly
- aqılın başına jıyarğa — collect one's thoughts; come to one's senses
- aqılın içerge — become a drunkard
- aqılına sohan tuwrayım — what nonsense
- aqlı-köklü bolurğa — live well-dressed
- aqnı, qaranı ayıra bilirge — judge soundly; learn life's ways; tell good from bad
- aqsuw qaşıq — watered-down milk
- ara-gura bolurğa — get flustered
- araları açıq bolurğa — clear the air
- araları atlı bla jayaw kibikdi — worlds apart
- araları ayrı bolurğa — fall out
- araları bla qara kiştik ozarğa — fall out
- araları bla qıl ötmezge — be inseparable
- araları it bla börü kibikdi — at daggers drawn
- araları qalaydı — how do they get along
- araları tap bolurğa — be on good terms
- araların buzmazğa — keep on good terms
- aralarına kesin suğarğa — come between friends
- aralarına suwuq söz kirirge — fall out
- aralarına suwuqluq tüşerge — fall out
- aralarında suw süzülmezge — not get along
- aram-qaram etmey — without hesitating
- arğı duniya — the afterlife
- arğı duniyağa barıb qaytırğa — survive grave illness
- arı – oraq, beri – çalğı — two-faced person
- arı abınsa, beri sürüne — live in hardship
- arı deri köb suw keter — long time yet
- arığan ölgenŋe minŋenley — helpless helping helpless
- arısı-berisi bolmağan — mild-tempered
- ariw körürge — be fond of
- ariw köz bla qaramazğa — bear ill will
- ariw köz bla qararğa — look kindly on
- ariw til bla — with sweet words
- ariw tilli — sweet-tongued
- arqa jikleri qaltırarğa — be terrified
- arqası qızsa — eager to do
- arqasın aylandırırğa — turn one's back
- arqasın terletirge — wear someone out
- arqasında tügü joqdu — know everything about
- arqasından qayişlik alırğa — beat, punish
- artha taş atıb ketmezge — not forsake homeland
- artı bla allı birge qatarğa — skin and bones
- artı çirimpis bolurğa — go to ruin
- artı qalın bolurğa — well-backed
- artı üzülürge — die out childless
- artı, allı da — all told
- artına awdururğa — leave helpless
- artına barmazğa — not back down
- artına çığarğa — see through
- artına jeterge — master fully
- artına keterge — go downhill; dwindle
- artına oltururğa — be set back
- artına qaramazğa — without hesitation
- artına-allına qaramay — without hesitation
- artında qalırğa — outlive someone
- artmaq bolurğa — be a match
- asmağından asarğa — coerce someone
- assı bolmazğa — not sin
- assıdan tuwğan — infidel's offspring
- aş da, suw da berme — utterly absorbed
- aşağanı içine jaraşmazğa — have no peace
- aşağanı-içgeni suw bolurğa — lose all peace
- aşar aşı, içer suwu tawusulurğa — die; time is up
- aşaw bolurğa — be at someone's mercy
- aşha batmazğa — have no appetite
- aşın-taşın eterge — hold a memorial feast
- aşügüle jeterge — be ready to harvest
- at aytırığın qoymazğa — wipe out utterly
- at bağası — a fortune
- at başından qararğa — do carelessly; speak dismissively
- at belinde aylanırğa — live in ease
- at belinde öserge — raised in the saddle
- at çabar kün aqsağanlay — excuse at the worst moment
- at oynatırğa — torment someone
- at tizginine jabışırğa — hold the stirrup
- at-bet atarğa — defame someone
- ata jurt — homeland
- ata taş — native place
- ata-babadan beri — from time immemorial; ancient, age-old
- atalıq-analıq eterge — raise as one's own
- atam qabırdan qobub kelgença — overjoyed
- atamı etin aşağan kibikdi — dishonorable, forbidden
- atamı jılqısın sür — do your worst
- atamımı öltürgendi — what harm has he done?
- ataŋ-anaŋ demezge — never speak abusively
- ataŋdanmı tuwğandı? — no special claim
- ataŋı başı — no way!
- ataŋı qulumudu — what right have you
- atar oğu, urur kiyigi bolurğa — sworn enemy
- atası-anası da — all told
- atasın öltürgen kibik — as if gravely wronged
- atasın tuwrağan gırjınŋa satmağandı — grieved for a parent
- atasın-anasın aytırğa — curse someone out
- atasını baş jartısımı qalğandı? — no business there
- atasını başınamı? — what for?
- atasını janına barırğa — to die
- atasını topurağın saqlarğa — stay on ancestral land
- ataypısnı basarğa — scold harshly
- atdan jığarğa — throw off balance
- atdan tüşüb, eşekge minerge — be demoted; demean oneself
- athan oğu jerge tüşmegen — crack shot
- atı aman bla aytılğan — notorious
- atı aytılğan — renowned, prominent; of note, distinguished
- atı aytılğan altınlı — overrated
- atı-çuwu çıqmazğa — no word of someone
- atı-sanı bolurğa — do perfunctorily
- atın awuzdan almazğa — constantly mention
- atın aytdırırğa — win renown
- atın jerge salmazğa — uphold someone's honor
- atın tabarğa — honor with a gift; gift the in-laws
- atından qarğanırğa — owe someone gratitude
- atlanŋan ayaq — stirrup cup
- atlanŋan toy — farewell dance
- atlı atı bla, itli iti bla — all together, as one
- atlı bla jayaw kibik — worlds apart
- atnı eki qulağı kibik — two peas in a pod
- aw tübünde — as a new bride
- awruğan – ölgenŋe degenley — asking the helpless
- awruw iesi bolurğa — fall ill
- awruw-talaw demezge — not speak harshly
- awur aqıllı — level-headed
- awur körürge — find burdensome
- awur sözlü — harsh-tongued
- awurluğu bolurğa — be pregnant
- awurluğu tierge — be a burden
- awurnu üsü bla, jeŋilni tübü bla — by cunning
- awuz açarğa — ask for a girl's hand; break the fast
- awuz açarğa qoymay — not letting a word in
- awuz aylandırırğa — have a bite
- awuz baramta tutarğa — give the silent treatment
- awuz çayqamdı bolurğa — become village gossip
- awuz jel — a good word
- awuz jel jetdirirge — put in a word; butt in
- awuz kir eterge — have a bite
- awuz qabın — food and drink
- awuz qara tutarğa — sulk, give silent treatment
- awuz suwları barırğa — mouth water
- awuz süd — customary court
- awuzdan awuzğa — by word of mouth; gossip about; travel around
- awuzdan awuzğa söleşirge — speak face to face
- awuzdan qatı — sharp-tongued
- awuzğa alırğa — mention someone
- awuzların açıb qararğa — stare in amazement
- awuzluq çaynarğa — drag out a task
- awuzluq üzerge — talk endlessly
- awuzu açılıb — struck speechless; be dumbfounded
- awuzu aythan mardadı — name your price
- awuzu balta bla urub jarılırğa — tongue-tied
- awuzu batmazğa — carry no weight
- awuzu bla quş tuthan — boastful braggart
- awuzu joqdu — cannot speak well
- awuzu ot çağarğa — speak eloquently; rage, shout
- awuzu qatı — tight-lipped
- awuzu qulağına jetedi — beaming with joy; big-mouthed
- awuzu quyruq kesmewçü — sharp-tongued
- awuzu tutulurğa — be speechless
- awuzu-tili bolmağan — speechless, voiceless
- awuzu-tili jaraşhan — well-spoken
- awuzumda suwum quruğunçu — until blue in the face
- awuzumdan qanım kelgen kibikdi — deeply ashamed; utterly unbefitting
- awuzun açarğa — prepare to speak; be amazed; be left empty-handed
- awuzun açıb jabhınçı — in an instant
- awuzun açsa, öpkeleri körüne — skin and bones
- awuzun boş etmezge — talk nonstop
- awuzun da açdırmazğa — anticipate a wish; silence someone
- awuzun jabarğa — silence someone
- awuzun jarıb, söz aytmazğa — not say a word
- awuzun jetdirirge — badmouth someone
- awuzun juwarğa — give first water
- awuzun juwmazğa — go hungry
- awuzun ozdururğa — talk back rudely
- awuzun qısarğa — keep quiet
- awuzun tıyarğa — silence someone
- awuzuna aralırğa — hang on words
- awuzuna aşarğa — bite someone's head off
- awuzuna çabarğa — interrupt someone
- awuzuna çaynab qabdırırğa — spoon-feed
- awuzuna çibinle qozlarğa — go hungry
- awuzuna el qarağan, awuzuna qarathan — widely respected
- awuzuna jeterge — share a neighbour's food; taste something
- awuzuna juq tiymezge — eat nothing
- awuzuna kelgenni aytırğa — hurl abuse
- awuzuna kirit salırğa — keep silent
- awuzuna qararğa — obey someone; await someone's word
- awuzuna quwut alğança — dead silent
- awuzuna salmazğa — abstain entirely
- awuzuna saq bolurğa — watch one's words
- awuzuna suw urtlamazğa — hold in high esteem
- awuzuna tüşerge — be talked about
- awuzuna urğança eterge — shut someone up
- awuzunda it ölürge — speak viciously
- awuzunda qılıçı bolğan — sharp-tongued, fearless speaker
- awuzunda sözü bolmazğa — talk of nothing else
- awuzunda suwu bolmazğa — go hungry
- awuzunda sütü qurumağan — wet behind the ears
- awuzunda tükürügü qalmazğa — plead at length
- awuzundan ayırmazğa — consume constantly
- awuzundan çıqğan jel — spoken word
- awuzundan ketmezge — keep talking about
- awuzundan söz çığartmazğa — silence someone
- awuzundan sözün alırğa — interrupt someone
- awuzundan sütü tögüle — still a child
- awuzundan üzerge — take food from; eat with relish
- awuzuŋu qıs — shut up
- ay bla kün kibik, açıq bolurğa — come to light
- ay körgen ebize kibik — gaping in wonder; puffed up
- ayağı – ayaqğa, jayağı jayaqğa jetmezge — overjoyed
- ayağı – ow, başı – şaw — in a bad way
- ayağı – topal, başı – toqal — good for nothing
- ayağı ayrı bolmazğa — no great hardship
- ayağı bashannı közü körmezge — hurry headlong; do unwillingly; beside oneself; overcome with shame
- ayağı basmazğa — never go there
- ayağı boş bolurğa — free the bride
- ayağı ilinirge — get a foothold
- ayağı jer tutmazğa — be beside oneself
- ayağı jerge jetmezge — act without hesitating; seem to fly
- ayağı jeter jer — within reach
- ayağı jetmegen jer joqdu — widely travelled
- ayağı özeŋige tüşerge — get settled
- ayağı qısha bolurğa — lose one's freedom
- ayağı taşha tierin süymezge — wish no harm
- ayağı tayarğa — lose one's position; slip up
- ayağı tutarğa — get established
- ayağı üsüne bolurğa — recover from illness; grow strong; rise up in alarm; get up and ready
- ayağı üsüne minerge — come of age; be stirred up
- ayağı üsüne qopmazça eterge — cripple, ruin
- ayağı üsüne salırğa — raise a child; get up and running; cure, heal; help someone up; rally people
- ayağı-qolu qımıldağan — able-bodied, active
- ayağım basmağandı — never set foot
- ayağın basdırmazğa — bar from entering
- ayağın jerge jetdirmezge — pamper someone
- ayağın jıyarğa — recover after childbirth
- ayağın mararğa — lie in wait
- ayağın qısha eterge — keep on a short leash
- ayağın suwuq suwğa jetdirmezge — spare from hardship
- ayağın taşha urmazğa — suffer no hardship
- ayağına baş ururğa — hold in reverence; beg, entreat
- ayağına çabır baw qıshan — grown man
- ayağına jer basdırmazğa — give no peace
- ayağına jetmezge — be no match
- ayağından alırğa — cripple someone
- ayağıŋ basıb oŋ joqdu — no way to approach
- ayaq alışı — personal character
- ayaq basa, köz qısa — by cunning
- ayaq basar jer — no room left; no freedom of movement
- ayaq burunla — tips of the toes
- ayaq bügerge — dance for joy
- ayaq bükgen — partisan supporter
- ayaq çığarırğa — honor with feast
- ayaq jol — toilet, outhouse
- ayaq kötürürge — put on airs; move away
- ayaq orunlu eterge — let settle somewhere; break in (footwear)
- ayaq tirerge — refuse to yield; get back on one's feet; press on doggedly; build up wealth
- ayaq tutdurmazğa — give no foothold
- ayaq tüb bolurğa — be humiliated; be trampled bare; go to waste
- ayaq tübün jalarğa — fawn on someone
- ayaq tübünde çöb sınmazğa — move fast; be overjoyed; act promptly
- ayaq tübünde jer janarğa — find no peace
- ayaq tübünden jel çıqğan — one and all
- ayaq tübüne atarğa — trample underfoot
- ayaq tüpge tüşerge — fall into disgrace
- ayaq urmazğa — keep down; drive out; use up entirely; not linger
- ayaq uzatırğa — die; relax, stretch out
- ayaq uzunu da atlayalmazğa — be powerless
- ayaqlanır oŋ qoymazğa — leave no chance
- ayaqların artmaq etib — on foot
- ayaqlaşıb-başlaşıb jatarğa — sleep head-to-toe
- aybaş ögüz — great wide-horned ox
- aybazlanı eski baw orunlarına jetdirirge — see it through
- aydakkunu otluq taşlarıça — a great many
- aydan-jıldan bir — once in a while
- ayıb alırğa — incur blame
- ayıb körmezge — take no offense
- ayıbın boyunŋa alırğa — take the blame
- ayıl tıymağan — unrestrained, flighty
- ayıl tübüne tağarğa — subdue by force
- ayıpdan, günyahdan çığarğa — absolve oneself by warning; fulfil one's duty
- ayıw kurkasına kirgenley — never going out
- ayıwnu köre turğanlay, ızın ızlarğa — miss the obvious
- ayıwnu qulağına ot salğanlay — stir up a fury
- aynı közünde — within a whole month
- ayrı körürge — slight, neglect
- aythan sözüne tabılğan — true to one's word
- aythanı aythan bolğan — true to one's word
- aythanı eki bolurğa — word disobeyed
- aythanı zakon bolurğa — word is law
- aythanın eki etmezge — keep one's word
- aythanın jerge jetdirmezge — obey immediately
- aythanına qararğa — obey someone
- aythanından qayta bilmegen — true to one's word
- aythanından qaytmazğa — keep one's word; obey without argument
- aythanŋa tüşerge — come round
- aytır sözün artha salmağan — outspoken, forthright
- aytırığın artha salmazğa — speak one's mind
- aytırın-qaytırın bilirge — weigh one's words
- aytmay qoy — countless, ever so many; not to mention
- az bek — very, extremely
- az jaşab, köb körürge — endure much hardship
- azığı bolurğa — perish through something; go to waste
- azıw tiş çığarğa — grow up
- ba eterge — kiss, caress
- bağır şay bağası — worthless
- bağırı açılırğa — truth comes out
- bahçasına taş atarğa — take a dig at
- bakı bolurğa — grow rich
- bakığa batarğa — come into wealth
- bal bla jaw kibik jaşarğa — live in harmony
- bal qaphan kibikdi — seems easy by comparison; sheer pleasure
- bal tatlıqsındırırğa — relish eating; work with zest
- balan barmaq — index finger
- balaqa aldırırğa — be branded
- baldırıq etmezge — not spare oneself
- balın emib, balawuzun atarğa — use up and discard
- baltanı sabı qolğa tierge — get the main part done
- baltası taşha tierge — hit a snag; grow despondent
- bara barğan duniyada — sooner or later
- baramta eterge — seize exclusively
- baraz kün — Wednesday
- barçı-kelçige jürügen — errand runner
- bardan joq bolurğa — be useless; be ruined; die
- bardı-keldi sorurğa — inquire after someone
- barı bir — all the same
- barıb tohtağan — utter, downright
- barmağın qabarğa — be at a loss
- barmağıŋı awuzuna salma — gives no quarter
- barmaq basar jeri bolmazğa — no room at all
- barmaq çüyürürge — mock, ridicule
- barmaqğa çörgemezge — disregard entirely
- basar taşın tanımazğa — beside oneself with joy; distraught
- basıwçunu qısıwçusu — shielder, coverer-up
- baş aldamay — diligently, without slacking
- baş amalın körürge — fend for oneself
- baş atarğa — slip away
- baş awrutma — stop pestering
- baş bla kirib, tüb bla çığarğa — wheedle into getting one's way
- baş çardaq — head, mind
- baş ie — husband
- baş ierge — submit, yield; bow in greeting; be ashamed
- baş julurğa — clear oneself of blame
- baş jürütürge — make one's way
- baş keçindire aylanırğa — live in hiding
- baş keçindirirge — make a living
- baş kötürtmezge — shame someone; torment someone; keep indoors; allow no freedom
- baş kötürürge — stand up for oneself; rise up
- baş kün bla boş kün — always, constantly
- baş madarın körürge — save one's skin
- baş onowun eterge — arrange a marriage
- baş qağarğa — nod off
- baş qayğılı bolurğa — fear for one's life
- baş qusarğa — head out
- baş suğar jer — a home
- baş ururğa — pay homage; nod a greeting; plead, beg; invite to dance; sway, bend over; take final leave; gladly assent; doze off; submit to
- baş üy — attic
- baş-ayaq salırğa — beg, plead
- başda qazan qaynatırğa — pester, wear down
- başdan ayaqğa — from start to finish
- başdan başha bolurğa — part after fighting
- başha baradı — razor-sharp
- başha duniya — the afterlife
- başha köz bla qararğa — single out
- başı ayağına jetmezge — no match for
- başı aythanŋa tüşerge — defer to someone
- başı bawlu — own outright; unmarried
- başı bla atlarğa — outdo someone
- başı bla eterge — make prosper
- başı bla oynarğa — humiliate someone
- başı bla sekirirge — go over someone's head
- başı bolğan — clever person
- başı çayqalırğa — lose one's mind; be left bewildered
- başı çırdı sıyparğa — very tall; too old
- başı damırğa qalırğa — be disgraced
- başı eniş bolurğa — be shamed
- başı jastıqğa jaraşmazğa — be unable to sleep
- başı jetmegen — dim-witted
- başı joqdu — lacks sense
- başı keterge — head spinning
- başı kökge jeterge — be overjoyed; take pride in
- başı külküge qalırğa — become a laughingstock
- başı qalğan jerge — wherever, aimlessly
- başı qatışırğa — be confused
- başı qazan bolurğa — head spinning
- başı sawdu — he can confirm it
- başı tawla bla teŋ bolurğa — overjoyed
- başı tierge — learn only by experience
- başı tuluq bolurğa — be dazed
- başı tutarğa — have a splitting headache
- başı tübüne aylanırğa — fall apart
- başı tüşerge — be subordinated
- başı-ayağı bla — in full
- başı-ayağı da — at the very least; the whole of it
- başı-ayağı körünmegen — endless, unending
- başı-tübü bla berirge — give away outright
- başıma börk kiymem — no longer a man
- başımı köbedi — why should I?
- başımı qaynatma — stop pestering me
- başın aldamazğa — earn one's keep
- başın alırğa — talk one's way out; escape disaster; look out for oneself
- başın atarğa — rush off
- başın awlarğa — hush up; hold sway
- başın awruturğa — bore someone; trouble oneself
- başın aylandırırğa — confuse someone
- başın burub qaramazğa — ignore someone
- başın duniyadan tas eterge — take one's life
- başın el sözlük eterge — disgrace someone
- başın enişge tutdururğa — dishearten someone
- başın hunkerge sanarğa — think oneself brilliant
- başın jaraşdırıb — in harmony
- başın jastıqğa salmazğa — not sleep at all; never fall ill
- başın jükge salırğa — take on debt; hold as security
- başın keçindirirge — make a living
- başın kötürmezge — be downcast; be too ashamed; work nonstop; stay humble
- başın otha suğarğa — land in trouble
- başın örge kötürtmezge — oppress, torment
- başın örge tutarğa — put on airs
- başın qabır qaŋağa tüerge — turn in one's grave
- başın qara kün qısarğa — be in dire straits
- başın qara tuman basarğa — be consumed by grief
- başın qaşırğa zaman tapmazğa — be swamped
- başın qaşıtırğa — corner someone
- başın qatışdırırğa — confuse someone
- başın qayadan atarça bolurğa — be driven to despair
- başın qaynatırğa — pester, wear out
- başın qazan eterge — worry someone
- başın qoluna alıb — live as an outlaw
- başın qutharırğa — save oneself
- başın saqlarğa — guard her honor; protect a life; keep livestock sound
- başın sılarğa — speak kindly to; go easy on
- başın sözge qaldırırğa — disgrace publicly
- başın suwğa atarıq bolurğa — be fed up
- başın teŋ etmezge — look down on
- başın tirmen taşça aylandırırğa — pester relentlessly
- başın tuluq eterge — distress someone
- başın tutarğa — keep one's own household
- başın tübüne aylandırırğa — turn upside down
- başın ullu körürge — be arrogant
- başın-qaşın tüerge — scowl in disapproval
- başına aq tük çığarğa — grieve deeply
- başına at ururğa — be taken in
- başına baş awruw alırğa — ask for trouble
- başına boş eterge — dismiss from job; set free; give free time
- başına börk kierge — be a man
- başına çabarğa — flare up quickly; go to one's head
- başına çibin qondurmazğa — protect someone
- başına ie — his own master
- başına igidi — in one's own interest
- başına iş eterge — get married
- başına jaw bolurğa — bring one's own ruin
- başına jawluq qısarğa — womanly dignity
- başına joluqdururğa — beat soundly
- başına kellikni bilirge — look out for oneself; foresee consequences
- başına kişi börkün kiymezge — keep oneself untainted
- başına kötürürge — raise an uproar
- başına kün çaqırırğa, üsüne jel qaqdırırğa — make excuses
- başına madar etgen — fend for oneself
- başına minerge — dominate someone
- başına onow eterge — settle one's life
- başına ow bolurğa — mismanage one's life
- başına qara kün kelirge — fall on hard times
- başına qatı adam — capable hard worker
- başına tapmaznı ayağına tabarğa — marry far above oneself
- başına taş bla urğança eterge — catch off guard
- başına tayaq bolub tierge — get one's comeuppance
- başına urmazğa — get no benefit
- başına ururğa taş tapmazğa — helpless without others
- başında qazan qaynarğa — be tormented by worry
- başında suwu bolmazğa — be witless
- başında tankısı bolmazğa — be brainless
- başında tayaq oynatırğa — tyrannize someone
- başında tügü qıŋır bolmazğa — come to no harm
- başından ayağına sarı altın eterge — make rich
- başından öterge — go through oneself
- başından tük tüşse — if any harm comes
- başından tüşmezge — hound relentlessly
- başını qırtişi keterge — suffer greatly
- başını tügü çaqlı bolurğa — very numerous
- başıŋa jawluq qısarğa — shame a man
- başıŋa ur — keep it
- başil ay — January
- başlı-tüplü bolurğa — be turned upside down
- başsız adam — fool
- başsız qatın — husbandless woman
- başsız-ayaqsız bolurğa — vanish without trace
- baştöben bolurğa — hang one's head; become dejected
- batağağa aşırırğa — kill; do away with
- bawur töben bolurğa — lie face down
- bawuru bla barırğa — spare no effort; crawl
- bawurun bawuruna jetdirirge — to embrace
- bawurun jerge qısarğa — hug the ground
- bawurun jılıtırğa — warm oneself
- bawurundan ayırırğa — take a child away
- bawurundan jatarğa — lie face down
- baydan beli iyilmegen — wealthy person
- bayraq bolub — become a symbol
- bayraq eterge — hold up as example
- bayrım adaqa kibik — gaudily dressed
- bayrım ay — February
- baz bolurğa — dare, venture
- bazar betin açarğa — make look new
- bazar betin alışındırmazğa — keep like new; stay unchanged
- bazar bolurğa — strike a good deal
- bazmanŋa salırğa — weigh up
- beçel bolub — unable to move; empty-handed
- beçew ögüz — yoked oxen team
- bek az da — not at all
- bek ıranda kırdık — priceless rarity
- bel bawun tartırğa — buckle down
- bel baylarğa — resolve, set out
- bel boşlamazğa — stay resolute
- belgi berirge — give a betrothal token
- belin bügerge — overcome something
- belin kötürmey işlerge — work tirelessly
- belin qatı qısarğa — endure hardship; go hungry; work hard for a living
- beline baylab işlerge — overpower easily
- beline kün kirirge — grow lazy
- bere-bere, berem tahta bolurğa — give oneself poor
- beriden arı juwuq bolurğa — near death
- bermez üyden ketmez qonaq — relentless asker
- beş barmağın bilgença bilirge — know thoroughly
- beş barmaqnı qıyını — hard-earned income
- beş başı bla atlarğa — far outstrip someone
- bet alışındırırğa — turn pale
- bet eterge — show deference; forgive out of respect
- bet jarıqlı bolurğa — earn honor; stay blameless
- bet joyarğa — disgrace oneself
- bet kerekdi — have some shame
- bet oram — facial appearance
- bet qanı bolğan — rosy and robust
- bet qanı buzulurğa — go pale with anger
- bet qusarğa — look radiant
- bet tapdırırğa — gladden someone
- bet taşlarğa — turn pale
- bet tuwrada — right in front
- bet tükleri tururğa — scowl fiercely
- betden betge — face to face; in open opposition; meet in person
- beti açılırğa — be formally welcomed
- beti aman bolurğa — look pale
- beti aq uçhun bolurğa — turn pale
- beti bla aylanırğa — act shamelessly
- beti bla oynarğa — disgrace someone
- beti bolmağan — shameless
- beti jarırğa — beam with joy
- beti jeterge — have the nerve
- beti jetmezge — be ashamed
- beti jibirge — be ashamed
- beti joqdu — shameless; shows no mercy
- beti jüz türlü bolurğa — change color rapidly
- beti keterge — turn pale
- beti qara bolsun demezge — never speak ill
- beti-uyatı açılıb — shamelessly
- betin açarğa — unveil the bride; speak frankly
- betin atarğa — lose all shame
- betin çığarırğa — bring honor
- betin jerge qaratmazğa — spare from shame
- betin jerge suğarıq eterge — publicly shame
- betin joymazğa — keep one's honor
- betin qalay çığarır — how dare he
- betin sılab qoyarğa — be thankful
- betin tas etmey — without disgrace
- betin turğuzurğa — turn spiteful
- betinde juq oqulmazğa — face gives nothing away
- betinde tamıçı qanı bolmazğa — deathly pale
- betinden körürge — keep in memory of
- betine batmaq jağarğa — disgrace someone
- betine biterge — stare fixedly
- betine börü teri qaplarğa — be brazenly shameless
- betine kün tiymegen — sheltered and fair
- betine qazan qara jağarğa — publicly disgrace
- betine sıyınmazlıq — disgraceful
- betine talaşhan — glory-seeking
- betine tükürürge — revile, hold in contempt
- betine uyalğanlay eterge — do thoroughly
- betlik tüyüldü — unbecoming, shameful
- bılay bolsun derça — just as one wishes
- bilek baylarğa — honor a work party
- bilek bolurğa — support someone
- bileklik eterge — stand by someone
- bilyamuqğa çöb tüşürmey — flawlessly, spotlessly
- bir amanlıqdan artha turmağan — utterly wicked
- bir aqıllı bolurğa — reach agreement
- bir awuq — a while
- bir awuz söz — a few words
- bir awuzdan — in unison; unanimously
- bir awuznu suwundan içerge — be fellow villagers
- bir ayağı – törde, bir ayağı – körde — at death's door
- bir betden qararğa — treat everyone alike
- bir birden toymazğa — be inseparable
- bir birge bolurğa — come to blows
- bir birge eterge — set against each other
- bir birge jilyamazlıq bolurğa — become enemies
- bir biri awuzlarına tükürüb jaşarğa — live as friends
- bir biri betine qaray — live as neighbors; share a table; live as one family
- bir biri sözün eşitmezge — talk over each other; heed no one
- bir biri tilin aŋılarğa — understand each other
- bir birin baylab aşarğa — eat helping after helping
- bir birinden ariw — each lovelier than the last
- bir birine jetdirmezge — in quick succession
- bir da bolmağança — extraordinary
- bir da bolmasa da — at the very least
- bir da qurusa da — at least
- bir da sorma — unbelievably conceited
- bir da, bir da — not at all
- bir da, eki da aytma — not another word; won't hear of it
- bir dep — not a single one; one by one
- bir duniyağa jeterge — suffer terribly
- bir duniyası eki bolmazğa — you only live once
- bir eliden qalırğa — fall just short
- bir işdi — would be tolerable
- bir itni quyruğudula — all the same
- bir janı jerge kirirge — live in misery
- bir janın örge qalarğa — make no real difference
- bir janına bolurğa — be settled
- bir jarı — somewhere, anywhere
- bir jastıqlı bolurğa — become spouses
- bir jol — at one time; once
- bir jumduruq bolurğa — unite as one
- bir juq qoymazğa — be the spitting image
- bir juqudan qaytırğa — take a short nap
- bir kesek — a little
- bir kindikden ayırılırğa — be full siblings
- bir kün aşağanın bir kün aşamazğa — live in plenty
- bir kün kelir — day of reckoning
- bir kün kiygenin ekinçi kün kiymezge — live in luxury
- bir qolu bir qoluna ışanmay — trusting no one
- bir qoluŋ bla bir qoluŋu kesgenley — harm one's own
- bir qulağından kirib, birsi qulağından çığarğa — not listen; disregard instruction
- bir suw boyunundan çığarğa — be from the same place
- bir tilli joqdu — not a soul
- bir zamanda — all of a sudden
- bir-bir eterge — scatter a crowd; strew things about
- birewnü bahçasına taş atarğa — take a dig
- biri bir dese, biri eki derge — contradict constantly
- bismillya dep — at the very outset
- biti-qını bolurğa — skin-tight
- biy bla qul ayırılğan — emancipation of the serfs
- biyçe qol aşarğa — dream of one's beloved
- biyikden qararğa — look down on
- biz sorluqla — close kin
- bizge jetgen — our equal
- bizni janlı — on our side
- borbaydan alırğa — wear down
- borbayların mararğa — seek to harm
- boyunun tüz tutarğa — obey someone
- boyununa biçaq salırğa — slaughter an animal
- boyunuŋu tartabız dese da — refuse even under threat
- börk al deseŋ, baş alğan — overzealous enforcer
- börk alıw — hat-snatching custom; doff one's hat
- börk kiygen — male, man
- börk tübüne jıyılırğa — submit to one
- börkün alçi kierge — swagger, show off
- börkün alır — show respect
- börkün teren kierge — be at fault
- börü awuzu baylatırğa — charm against wolves
- börü azığı bolurğa — be killed by predators
- börü krestenŋe tüşgença — cornered, desperate
- börü ton kierge — fly into a rage
- börü tügünley körürge — detest someone
- buqusun bardırırğa — drive away
- buqusun qağarğa — give a scolding
- burun ururğa — try one's hand
- burunu salınırğa — become downcast
- burunun jırdırırğa — make a bet
- burunun suğarğa — meddle in everything
- burunundan qanı kelib — with utmost effort
- burunundan suwurub alırğa — extort by force
- butaqlı ağaç kibik — awkward, unsociable
- buw qulağına ayaz qaqğança körmezge — pay no attention; have no effect
- bügünŋe qarağan kibik — as if on purpose
- çaqırılmağan qonaq — enemy
- çaynamay jutarğa — do effortlessly
- çegem ıshıltısı, malqar basiyatı — the finest person
- çelekden quyğanlay jawarğa — pour down
- çıbıq ururğa — flog with switch
- çıgır başdan qurt ağızğan — scorching hot
- çıpçıq ötmegen — sheer heights
- çıraq suw — kerosene
- çibin çegisi eterge — spin very fine
- çibin qonmağan — chaste girl
- çiy altın — pure gold
- çotu tap tüyüldü — things going badly; relations sour
- çöp bolub, közüne tüşse da, uwmazğa — love boundlessly
- çukuk eterge — to hiccup
- darmanŋa tabılmazğa — extremely rare
- datti etib — toddle
- deberi barğan — capable, influential
- dımmay kibik semirirge — get plump
- dıŋ bolurğa — be struck dumb
- dininden çığarğa — apostatize
- duniya jarığın alğa körgen — firstborn
- duniya keziwdü — life has its turns
- duniya qalırğa — outlive someone
- duniya tuturuğu — foundation of life
- duniyadan awuşhan — deceased
- duniyalıq kesiniki sunarğa — overjoyed
- duniyanı qıl elek bla süzerge — gossip about everyone
- ebi kelib jaşarğa — live in harmony
- ebine tüşüw — get the knack
- eki butun at etib — on foot
- eki eşigi jabılğan — stricken by misfortune
- eki juqudan qaytırğa — small hours
- eki ölürge — die in disgrace
- eki qulağı eşikde — all ears
- eki qulağın örge tutarğa — prick up ears
- eki qurman a körgense — old enough to know
- ekili bolurğa — to hesitate
- el tanığan — well-known person
- elge-jolğa kirirge — go to court
- eliya ay — July
- emçek ata — foster father
- emçek qarındaşla — milk brothers
- emçek ulan — foster child
- er kişi aqıllı — shrewd woman
- ertte-keçden boşlanırğa — get out of hand
- es alırğa — to rest
- esirgenin tögerge — run riot
- eşek mıyısı aşarğa — act like a fool
- eşekge qoŋurow taqğança — dressed up absurdly
- et da, şiş da küymezça — satisfy both sides
- eti erirge — grow thin
- etin aşarğa — torment someone; scold constantly
- etin terisinden ayırğança — in agony
- etinden bir qabarğa uğay demezge — thirst for revenge
- gepperleri tüşerge — lose heart
- gıbıt qobuz kibik — chatterbox
- gıl tüşürürge — take a cut
- grawnu apasısıça — inexhaustible supply
- gunç bolmazğa — not perish
- hahulanı aq at — perennial winner
- hanaw hapar — idle rumour
- hantha batmazğa — have no appetite
- har atlamdan bir — every so often
- haram talah salırğa — divorce irrevocably
- harf tanırğa — become literate
- harh bolurğa — roar with laughter
- hayt de — take heart
- hor körürge — take as oppression
- hur qız kibik — very beautiful
- ıspasım joqdu — serves you right
- ışartıb qoyarğa — lead on and deceive
- ıtta-bıtda dep — by any means
- içgini sürürge — drink heavily
- içi qızsa — set one's heart on
- içi sarı suw bolurğa — be sick with grief
- için suwuq qaltırawuq alırğa — be seized with dread
- içinden bişgen — thoughtful and wise; cunning and self-serving
- iegilerin sanarğa — beat up
- ilişanŋa salırğa — shoot dead
- iŋir ala — toward evening
- iş tuwdururğa — stir up trouble
- işiŋ hoça tüyüldü — not good enough
- işni közüne jetgende — when the time comes
- işni qolğa alırğa — take charge
- it da, bit da — absolutely everyone
- iyman-şağadat keltirirge — recite the shahada
- iymatın üyürürge — scare stiff
- iyne topha boyalmazğa — get nothing
- iyneden öterik bolurğa — extremely thin
- iynek tartırğa — milk a cow
- jağasına jabışırğa — pick a fight
- jağasından alırğa — press insistently
- jahanimge aşırırğa — to kill
- jaku qaljası bolurğa — in complete disarray
- jalanıŋa kirgen jalan jawuŋ — spouse
- jalarığı bolğan — well-off, useful
- jalından çığıb, otha kirirge — out of the frying pan
- jan dukkul — darling
- jan haraket — household goods
- jan iesi — living creature
- jan kiyirirge — bring to life; restore to working order; give new strength
- jan tartırğa — to die
- janı jerine kelirge — be at ease again
- janın-qanın ayamağan — fearless, brave
- janıŋdan toyarğa — have a death wish
- janŋan otdan ülüş alğan — brave and resourceful
- jartı jolda qoyarğa — leave unfinished
- jaşdan qartha — all one's life
- jawda jik izlegen — hard to please
- jayağı jabılmazğa — talk nonstop; eat nonstop
- jaz bla qış ayırılğan — spring equinox
- jazıb tierge — miss the target
- jazıwları bir bolurğa — be fated together
- jazıwu alay bolurğa — be fated
- jekden juwuq qoymazğa — flatly refuse
- jel eltmezça bolurğa — eat one's fill
- jel etib — in a flash
- jer buzarğa — fly into a rage
- jer jarıb, jer buzub — search everywhere
- jer tırnarğa — struggle helplessly
- jerge kirlik bolurğa — be mortified
- jerge qaratmazğa — not disgrace
- jerin tanırğa — know one's place
- jerni juqasın, qalının bilirge — be crafty
- jerni kindigi — origin of everything; self-important person
- jetgen kişi — grown man
- jetgen qız — girl of marriageable age
- jeti şağat kerekli — dubious, untrustworthy
- jıl sanıŋ kelse — when you age
- jılı söz — kind word
- jılqımdan tay tut — do your worst
- jırçılağa mal bergença — squandering wealth
- jik duwa — fifty-second-night prayer
- jilyan emgen maqaça — gaunt and frail
- jilyan jıl — year of the snake
- jilyan tilin suwurğanlay — speak sweetly
- jin jalağan — vitiligo
- jin ururğa — go mad
- jol açarğa — open the way; enable wrongdoing
- jol alırğa — set off, head
- jol salırğa — make one's way; go back repeatedly
- jol uzunu — all the way
- joluŋ kesilirge — come to nothing
- jomaqlıq bolurğa — become a laughingstock
- joqnu orunundadı — next to nothing
- juğutur qulağına jel qaqğança — without the slightest notice
- juma namaz — Friday prayer
- jumurthanı tankısı çaqlı bir — a tiny bit
- jumuşaq söleşirge — speak kindly
- jüregi jerine kelirge — calm down
- jüregi qara çeget bolurğa — harbor malice
- jüregi sağışha keterge — sink into thought
- jüregi taw teŋli bolurğa — spirits soar
- jüregin awrutmazğa — not hurt feelings
- jüregin jazarğa — comfort someone
- jüregin jer bla teŋ eterge — crush someone's spirit
- jüregin küydürürge — cause anguish
- jüregine jeterge — move to tears; take offense easily
- jüregiŋ taş bolurğa — harden one's heart
- jürek ezilirge — be heartbroken
- jürek tarthan — dearly loved thing
- kalak it kibik — idle loafer
- kapekni kapekge jalğarğa — scrape by; count every kopeck
- keçedi, kündü demey — without delay; round the clock
- kerti duniya — the hereafter
- kesi gırjınına kül tarthan — self-serving person
- kesi kesin aşarğa — eat oneself up
- kesin körgüztürge — prove oneself
- kesin kötürürge — put on airs
- kesin suğarğa — meddle, butt in
- kesin turğuzurğa — take offense
- kesiŋi qatdır — be strong
- kesmegenley soyarğa — curse bitterly
- kimni sabanı igi bitse, anı çıpçığı — fawn on the strong
- kindigi kesilgen — homeland
- kindigi qatı bururğa — ache with grief
- kindik ana — midwife
- kirden iyis aŋılamağan — undiscerning fool
- kiriw eterge — to teethe
- kiriwden çığarırğa — lose strength
- kişi ortası bolurğa — be middle-aged
- kişi qoluna qaramazğa — stay self-reliant
- kiştik quyruğu bla ot salğança — careless havoc
- kiyiz qamiçiden temir çüy eterge bazınŋan — indomitably strong
- kökden taş tüşse, jerge tüşmez — packed with people
- kökürek awuz — breastbone
- köl kötürürge — raise spirits
- köl qandırırğa — be satisfied
- köl salırğa — put one's heart into
- kölü açıqdı — eager, willing
- kölü qaçarğa — lose interest
- kölüŋ külürge — reproach oneself
- köp bolsun dep, kelib qalırğa — turn up unexpectedly
- kör da, jarıl — eat your heart out
- körmegenim ol oquna bolğa edi — wish I'd never
- köz aldarğa — look striking
- köz jaş tögerge — to weep
- köz jawları erirge — gaze longingly
- köz jetdirirge — take a look; glance secretly; look fondly; keep an eye on
- köz köre — in plain sight
- köz qaram — outlook, worldview
- köz suw eterge — to weep
- köz tuthan — very far away
- közden qarmalırğa — lose one's sight
- közge körünmezge — fly by
- közleri kökge aralırğa — begin dying
- közleri qaraŋı etib — dazed, senseless
- közleri toymazğa — be insatiable
- közlerin açarğa — broaden one's horizons
- közlerine qan çabarğa — see red
- köznü közge ursaŋ, körünmezça — pitch dark
- közü jetmezge — to see poorly
- közü qıymazğa — begrudge parting with; not have the heart
- közü toymazğa — be insatiably greedy
- közü-başı jarırğa — light up with joy
- közü-başı teşilirge — brighten up
- közün awuzuna qapdırırğa — get a harsh rebuke
- közünde aytmazğa — not flatter openly
- közünde teregi bolğan çöbü bolğanŋa külgenley — pot calling kettle
- közüne aw çabarğa — lose one's sight
- közüne qararğa — depend on someone; be ashamed
- közüne quyarıq kibik — a tiny bit
- közüne-başına jetdirirge — rough someone up
- közüŋe qaramam — I'll be offended
- kuka söz — flattering lie
- kunduş kibik kiyinirge — dress smartly
- kurs eterge — have fun
- küç körürge — suffer hardship
- kül bolurğa — perish, be killed
- kümüşçünü tawruhu — tall tale
- kün buzulurğa — weather turns bad
- kün jawun — sunshower
- kün quşluq — mid-morning
- kündüz çıraq bla izleseŋ da tapmazğa — nowhere to be found
- künleri sanalırğa — days are numbered
- künü batarğa — fall on hard times
- künü qaraŋı bolurğa — fall on hard times; go blind; woe is me
- künün tögerge — go downhill
- loh etdirirge — make a horse trot
- maça qars kibik — chattering nonstop
- maŋılay qıyın — hard-earned wages
- maymul aqıllı — foolish, wrong-headed
- men da men tüyülme — or my name isn't mine
- menden körme — don't blame me
- mıŋılan aşağança bolurğa — go out of one's mind
- mıyıqlını mıyıqsız aldarğa — youth outwits elder
- murdarlıqğa kirirge — commit murder
- ne da ne edi — be that as it may
- ne hapha, ne çapha jaramağan — good for nothing
- ne kelsin — it's no use
- ne qurusa da — at the very least
- ne ulluğa ketdiŋ — what an exaggeration
- o salam, o kelyam eterge — part amicably
- odalğa ierge — give over to pleasure; bewilder someone
- odjaqdan qurum tüşgença — suddenly
- oh eterge — enjoy oneself
- oŋ közü bla qararğa — look favourably
- oqaları uwalmaz — it won't hurt him
- ortağa suwuq söz kirirge — fall out
- ortaları amanŋa keterge — fall out
- ot aşamazğa — not be crazy
- ot jağasın çaçarğa — break up a home
- ot qoşunça — dull and apathetic
- ot salırğa — do harm; stir up trouble
- ot-oq ayırmağan uşkok kibik — indiscriminate eater
- otdan-oqdan qorqa bilmegen — utterly fearless
- otha jaw quyarğa — inflame further
- otha sekirirge — do anything for someone
- otluq taş — flint
- ölgen ölü bolurğa — be grief-stricken
- ölüb da oy deymemi — keep quiet anyway
- ölürge zamanım da joqdu — no free time
- ömürden ahırğa — for life
- özden söz — courteous word
- patçah tahtadan tüşerge — lose power
- puldugundan olturturğa — wear out completely; leave speechless
- qabırğa qonşu — next-door neighbor
- qabırından qurtla çöplemezge — bear a grudge
- qadama taş — boundary stone
- qağıb söleşirge — hint at a grievance
- qalay qaraysa — what do you think
- qan adırgığa qalırğa — panic desperately
- qan bağa bolurğa — become exorbitant
- qan bla kelgen — inherited trait
- qan künle kelirge — hard times come
- qan qazawat eterge — fight to the death; work furiously
- qanat biterge — be overjoyed
- qanat tübüne jıyarğa — take under protection
- qanatın qırqırğa — clip someone's wings
- qanı başına çabarğa — see red
- qanı qaynarğa — boil with anger
- qanı suwurğa — cool down
- qanjığasına baylarğa — get the better of
- qanjilik bolurğa — become stunted
- qanlı jaw bolurğa — become mortal enemies
- qanŋa qıçırğan tuwarça — needlessly bawling
- qaŋiç kibik — stiff as a board
- qaphan qabını — one's food
- qara adam — common labourer
- qara çöpge salırğa — blacklist someone
- qara emgek — grievous hardship
- qara halq — common people
- qara jerge kirirge — to die
- qara jerge qaratırğa — make miserable
- qara jin kibik — troublemaker
- qara kesew bolurğa — torment, anguish; badly bruised; be burned, perish
- qara kör — the grave
- qara niet tutarğa — bear ill will
- qara tanırğa — become literate; tell good from bad
- qara tartırğa — learn to read and write
- qarançhasına qars qağarğa — fawn over someone
- qaranı aqdan ayırmağan — dim-witted
- qaraŋı bet alırğa — dusk falls
- qarasın açarğa — end mourning
- qarğa soyğanŋa basınŋança — crowd around gawking
- qarın qayğı eterge — scrape a living
- qarını – toq, qayğısı joq — well-off and carefree
- qarını içine qururğa — be ravenous
- qarınıŋı qanjığaŋa qıs — endure hunger
- qars qaqğança eterge — do in a flash
- qars uruwçula — flatterers, yes-men
- qart ögüznü barazağa tarthanlay — acting one's age
- qartha tartırğa — grow old
- qaşına salırğa — let someone down; outdo someone
- qatdır beliŋi — be strong
- qawqalaq eterge — loaf about
- qaya kibik — huge and powerful
- qayda da — no way
- qayişlik alırğa — flog mercilessly
- qazaq börü — lone animal; loner
- qıl elek ağaç bla eşekni haparınlay — be lazy
- qılaw bolurğa — cool off
- qıllı qalırğa — be left with only
- qılqıyar biçaq bla kesgença — cut clean through
- qımsız bolurğa — fall silent
- qıptı bla qırqılğandı — utterly perverse
- qırqınjikden bolurğa — go all out
- qış qıyama — dead of winter
- qıyama bolurğa — be a great ordeal
- qıyamat kün — judgment day
- qıyını suwğa keterge — labor wasted
- qıyını tas bolurğa — labor go to waste
- qıyırı-başı körünmegen — vast, boundless
- qıythı eterge — harrow in seed
- qız qısımlı — modest and well-mannered
- qızılı bla ağı tögülgen — rosy and radiant
- qol açarğa — make the first move
- qol alışırğa — shake hands
- qol ayaz — palm
- qol ayaz kibik — tiny, minuscule
- qol ayırmazğa — work nonstop
- qol berirge — greet, shake hands; strike a deal
- qol ız — personal touch; handwriting
- qol qayırırğa — stand up against
- qol salırğa — to sign; sign as obligated; give consent
- qol tutarğa — shake hands; offer congratulations; vote for
- qolğa allıq — tool, implement
- qollu bolurğa — come to own
- qoltuğun-qoyunun qarmatırğa — strip bare
- qolu tatlı — lucky butcher's hand
- qolun juqğa tiydirmezge — not let lift a finger
- qolun suwuq suwğa jetdirmezge — spare from work
- qolun-ayağın baylarğa — tie someone's hands
- qoluna qararğa — depend on someone
- qolundan bal tamğan — skilled and capable
- qonaqlıq eterge — slaughter for a guest
- qonqası jawdu — proud and rich
- qoşarım-qoratırım joqdu — fully agree
- qoydan juwaş bolurğa — act meek
- qoyununa ot tüşgença bolurğa — become frantic
- qoz sındıra aylanırğa — idle about
- qudaynatnı satıwu — selling at cost
- qulağı tururğa — prick up ears
- qulağın qızdırırğa — speak ill behind back
- qulağına ilinirge — catch wind of
- qulağına kirmezge — pay no heed
- qulaq mindew — a mere trifle
- qulaq salırğa — listen attentively; accept as right
- qumğa suw quyğança — to no avail
- quran açdırırğa — divine by Quran
- qurt-qumursha kibik — countless, swarming
- quru jurtda qalırğa — left empty-handed
- quturğan buğanı müyüzüne atarğa — torment someone
- quturğan it suw boyununa barğanlay — recklessly, senselessly
- quyruqlu qurt kibik — unreliable person
- quyruqsuz adam — unreliable person
- sabiyleni awuzlarından üzerge — deprive children
- sabiyni çuwunundan tutub tururğa — stay unmarried for one's child
- sal bashıç — funeral bier
- salam midel kibik — squander freely
- samum jeliça — at furious speed
- sanı qatarğa — fill out, mature
- saq jawun — cloudburst
- sarı jawça jağılğan — sweet-spoken
- sarı tawke — blondie
- sawdan öksüz — orphan with living parents
- sawut qoyarğa — surrender
- seleke eterge — make fun of
- sen aytdıŋ ese — no, hardly
- sıbızğı bla izlerge — search by flute
- sırğalı ulaq kibik — flashy and deceptive
- sırıyna tartırğa — whine and fuss
- sırma şıntagı — quilted fringe
- sırtı qaltırarğa — be terrified
- sırtın jerge salmazğa — stay undefeated
- sırtına tük çığarğa — get some rest; get back on one's feet
- sıyın körürge — hold in esteem
- sipi tayaq — teacher's cane
- sir bolurğa — stand at attention
- sir eterge — prick up ears
- siydigi bla tirmen aylandırırğa — be arrogant
- soğançaq burulurğa — turn sharply
- sohandan, sarımsahdan taza — blameless
- soruw-suwal eterge — interrogate harshly
- söz izlep, hurjununa uzalmağan — quick-witted talker
- söz terenŋe keterge — escalate into quarrel
- sözge qoşarğa — include in counsel
- sözü taş jarırğa — speak cuttingly
- sözün artha alırğa — take back one's word
- sözün eski etmezge — keep one's word
- sözün jutarğa — hold one's tongue
- sözün qağıb aldı — catch on quickly
- sözüne qararğa — heed someone
- sözüne tabılğan — true to one's word
- sözüne tabılırğa — keep one's word
- stol qıyırı — minor post
- surat kibik — strikingly beautiful
- suw başın kesgen emegença — domineering monopolist
- suw başında kömükça — live in ease; flimsy thing
- suw quyub ayırmazğa — inseparable friends
- suwğa quydururğa — squander someone's labor
- suwları süzülmezge — not get along
- suwsabı qanarğa — be satisfied; take revenge
- süek qatdırırğa — grow up
- sütü bla tilerge — beg by mother's milk
- şağırey jawluq eterge — betray one's own
- şaytan bismillya etdirirge — talk into
- şaytan közlerin baylarğa — blinded by greed; lose one's judgement
- şaytan qarğağança bolurğa — go to ruin
- şaytanla çolpuğa basınŋanlay — many hands, no help
- şejde eterge — greet with a bow; show deference
- şemşer qaşıq kibik — flawless person
- şındım eterge — flatten, lay flat
- şobraların qobarırğa — give a beating
- talağı tururğa — gasp for breath; run to exhaustion
- tamağın juwdururğa — have a drink
- tapjöŋer oynarğa — treat as equal
- tars dep atılırğa — explode with anger
- tartıp boyunun kesseŋ da, qan çıqmaz — furious, livid; malicious, ill-omened
- taş kibik bolurğa — harden solid; grieve deeply
- taş-ağaç aşap jilyarğa — weep bitterly
- taşayaq adam — tough person
- taşha basdırmazğa — deny a home
- taşkömürleri suwurğa — grudge cools
- taşnı sığıb, qan çığarğan — prime of life; vigorous person
- taşnı-ağaçnı jilyatırğa — weep bitterly
- tawdan awarğa — pull off anything
- tawuqğa üş demegen — gentle, harmless person
- tayanır taşı — source of support
- tayaq ant — oath of unity
- tayaq burunu bla saylarğa — hand-pick the best
- tayaq qarındaş — sworn brother
- tayaqdan atlağısız bolurğa — utterly helpless
- telçe tamırı kibik — spreading everywhere
- temir bağana bolurğa — be a mainstay; be someone's support
- ter basarğa — sweat heavily
- teyrini şağatha tutarğa — tell the truth
- tılpıwu tamağına tığılırğa — catch one's breath
- tıq-tığım bolurğa — packed full
- tırnaq basar jer bolmazğa — no room at all
- tikge tıyarğa — leave speechless
- til jetdirirge — inform on someone
- til qağarğa — signal secretly
- til qara tutarğa — stop speaking
- til tabarğa — reach an understanding
- tili bolmağan — illiterate; speaks no other language
- tili kiçiydi — itching to speak
- tirmeni allına aylanŋan — heyday
- tişlerin sanatırğa — get beaten up
- tişlerine deri sawutlanırğa — armed to the teeth
- tobuqdan sermerge — do effortlessly
- topuraq süekli sabiy — sickly child
- totur ayla — March; April
- tögeregin aşarğa — seethe with anger
- töre bolurğa — become custom
- töşekge kirmezge — get no sleep
- tuthuçu, tuturuğu bolurğa — be someone's support
- tuw baytal kibik — plump and frisky
- tuzlamay qatdırırğa — leave speechless
- tük-tük bolurğa — fall to pieces
- tüknü gırhısına sılarğa — smooth things over
- türmeni tögeregin otlaw — associate with wrongdoers
- tütünün, buqusun çığarırğa — beat and humiliate
- tüz bolmazğa — not right mentally
- tüz boyunlu bolmazğa — not be right
- uçhun bolurğa — turn pale
- ugusu sınarğa — be worn out
- ullu başı bla — as a respected elder
- ullu eşikli — of high standing
- ullu köllü bolurğa — not care; get carried away; stay attentive; be arrogant
- uşkok ot iyisgemegen — untested by war
- uwahtısına qutururğa — court death recklessly
- uwaq ayaqlı — small livestock
- üç atağa aylanŋan — three generations removed
- üsüne tük qondurmazğa — admit no blame
- üy başından — per household
- üy birge zamandaça — in happier days
- üy bolub — set up house
- üy qaç — bride's honor gift
- üyü üsüne tüşerge — be widowed
- üyüne qan jawarğa — disaster strikes
- üyür qurarğa — start a family
- üyür-bawur – bir qoyan bolurğa — live in harmony
- üzmezge suw quyğanlay — to no avail
- zink bolurğa — vanish without trace
- ziyarat eterge — make pilgrimage
- zuw qanamat — vanish without trace
Proverbs and sayings
- adam qatında adam ölmeydi — people help each other
- ağaçnı kesinden çüy etib jaradıla — betrayed from within
- ah demegen oh demez — no hardship, no appreciation; no work, no pleasure
- Allah bolmasa, adam bilmez — beyond belief
- allında toqlusu bolmağan urub öltürür — said of clumsiness
- aman itge jaraşadı — always the same scapegoat
- ana kölü – balada, bala kölü – talada — a mother's devotion is one-sided
- appiy bilgen – tıbına — one-trick person
- arbaz qıŋırdı da, iynek sawalmayma — lame excuse
- ariw at da, quru çıq — generous but left empty
- ariw suwnu kişi eşikge tökmeydi — keep the best home
- asıl atdan tüşmez — good blood shows
- aş berme da, qaş ber — greet guests warmly
- aşağan da ölür, aşamağan da ölür — tasteless food
- aşasa da – börü, aşamasa da – börü — blamed regardless
- at ayağan bet tapmaydı — stinginess brings dishonour
- at ayağı da boqlaydı suw — anyone can harm
- at bashannı jer biledi — only the sufferer knows
- ata jurtuŋ – ata üyüŋden artıq — homeland above home
- atı birni – antı bir — true to one's word
- awar taşha tayanma — don't trust the unreliable; don't chase the impossible
- awruğannı jastığında saw ölür — death is unpredictable
- awrumağan başha jawluq qısma — mind your own business
- awrumağan şaytandı, jekdi — everyone falls ill
- awuz – bir, qulaq – eki — think before speaking
- awuzuŋ qandan tolsa da, qanlıŋa bildirme — never beg your enemy
- aygini qolu – sıbapha — skilled hands
- bal tuthan barmağın jalaydı — perks of the job
- bek anası jilyamaz — caution prevents harm
- bet betge qarasa, bet jerge qarar — shame face to face
- bir kün tuwğanma, bir kün öllükme — come what may
- eki quş uruşsa, jiyaçığa tük tüşer — third party profits
- ekisi da bir itni quyruğudula — two of a kind
- el jatsa da, elemen jatmaz — no rest for me
- ırıshı suwdan alınmaydı — wealth needs toil
- igilikge – igilik — kindness repaid
- kimni – artı, kimni – allı — fortunes may turn
- kişi alay da bir etedi — people do that too
- kök eşekge – kümüş quwuşhan — utterly unsuited
- obur – qarşısına öç — picks on one's own
- onow – aliyde, açhıç – habiyde — no way out
- otdan çıq da – örtenŋe — out of the frying pan
- ögüz öldü, ortaqdan ayırıldıq — our tie is broken
- ötürükçünü şağatı qatında — liars back each other
- qarındaşnı kirpiginde da bardı egeçni ülüşü — sister's rightful share
- sabiyle qart bolub tuwadıla — wise beyond years
- sawğağa berilgen atnı tişlerine qaramaydıla — accept gifts gratefully
- sen meni körmegense, men da seni — this never happened
- soqur süygen – saw köz — just what I wanted
- söz ayağı bla jürüydü — news spreads fast
- söz söznü aytdırır — one thing leads to another
- süt sürüwge qoşulmaz — stinginess stunts growth
- şaytan elge – jin molla — self-styled expert
- taphan – tamaqğa, jumğan – jumduruhha — every man for himself
- teli sözün eki aytır — as I said again
- tişge juwuq et küer — kin come first
- töbege alğa minŋen alğa tüşer — first born, first gone
Fixed expressions
- ah, anası ua — oh no!
- ahıratda atamı tanımayım — solemn oath
- ahıratda da tıhtenle qazsın — no peace hereafter
- ahıratı keŋ bolsun — rest in peace
- ahşı jolğa bar — bon voyage
- ala beri kelginçi, biz arı barmayıq — long life to us
- alay haji bol — come off it
- alay-alay da — indeed, truly
- aleykum salam — and peace to you
- alğış birgedi — may we meet in joy
- Allah alay körge edi — god willing
- Allah arada bolsun — I swear to God
- Allah aytsa — God willing
- Allah bla qonaqma — I beg you
- Allah qızğanmasın — may no harm come
- Allah saŋa bergendi — you're in luck; you'll regret it
- Allahha sözüm awur barmasın — God forgive me
- Allahha şukur — thank God
- Allahnı kölü külmesin — God forbid
- altın etegiŋe başım qonaqdı — I beg you
- aman köz tiymesin — may no evil eye
- aman közüne — I'm not afraid
- amin Allah — amen, God grant it
- anı beti qara bolğa edi — swear it won't happen
- ant anı qurutsun — do as you like
- ant etdir — I swear!
- ant jetsin — curse someone
- antsız bolsun bilgen — I have no idea
- assalam aleykum — peace be upon you
- aşawun-jaşawun qoysun — condolence formula
- ataŋa at — keep your gift
- ataŋa goliya — damn you!
- ataŋı aman közüne — I fear no one; do your worst
- ataŋı qonağıma — I beg you
- atarallay taralğın — may you grieve
- atasını qanı bolsun — may it be cursed
- atı uşhuwur artında aytılsın — may he die
- awruwu bölünsün — pardon the interruption
- awruwun alsın — gladly, by all means
- awruwuŋu alayım — may I die first
- awuzuŋa – bal — bless you
- awuzuŋu juw — don't jinx it
- ay anassını — oh, how I wish; oh dear
- ay medet — if only; alas
- ay seni oğese — oh come on
- ay talanŋan — exclamation of surprise; exclamation of delight
- ay üyüŋe — oh my!; for heaven's sake
- ay üyüŋe ahşılıq kirlik — bless you
- ay üyüŋe altın jawğan — bless you
- ayıb et — blame me
- ayıbı bolsun — my responsibility
- ayıbı, büsürewü da senikidi — it's on you
- aytdırmay qoymay eseŋ — if you must know
- aythan jerden keri bolsun — God forbid
- az aşadıŋ ese da, köb jaşa — may you live long
- bar alay — well I never!
- baş awruwum alay ötürük bolsun — I swear it's true
- başı köber — you'd have loved that
- başı orununa bolsun — condolence for lost livestock
- başım altın etegiŋe qor bolsun — may I die for you
- başıŋa çıgırmı kerekdi — what more could you want
- bayçi qıçırsın — may disaster be announced
- bayrım qurutsun — damn him
- bergen sütü haramdı — a mother's curse
- beti qara bolğa edi — no way!
- betime tükür — I guarantee it
- bilgen Allahdı — God knows
- bir Allah — I swear
- bir Allah aythan bolur — it is God's will
- bir ayağıŋ bla kelmegense — have another drink
- boyun urçuğu çıqsın — may he die
- boza qalaqmıdı — worthless thing
- börk kie uşaysa da — act like a man
- börküm senidi — I bet you
- jaşar süek bolsun — may the child live
- jolda da joluqmasın — may you never meet him
- juğuş tüklü bolsun — blessing for a bride
- menden boşa — may I die
- namısı töppemde bolsun — begging your pardon
- ol beri kelginçi, arı barma — long life wish
- on barmağım on kişi bolsun — never forgive
- ot töbesi bolsun — may it burn
- ow anaŋ aşağan — oh you poor thing
- ow künüm — oh no!
- ölgenine atasın — to hell with it
- öpkelegenni ülüşü tatlı — coaxing a sulking child
- qaroljanŋa jetgin — curse of misfortune
- qıyının töksün — may he suffer
- qorarıq ol bolsun — let it go
- salam qaytarırğa — return a greeting
- saŋa bilgen amanlığım – başıma — i wish you no harm
- sen aytdıŋ, men eşitdim — first I've heard
- senden alğa öleyim — bless you
- seni allah sıylasın — pardon me
- seni janıŋ üçün — damn you
- sözüm allahha ullu barmasın — God forgive me
- şapağatçı bolurğa — intercede hereafter
- teyri ahşığa joralasın — may it bode well
- tohtamişde tohtağın — may disaster strike you
- ulan beşikle tebiretilsinle — may you have many sons
- ya allah — O Allah; good heavens